Houtrot is het gevolg van één ding: hout dat te lang nat blijft. Schimmels die hout afbreken, hebben vocht nodig, en zolang een kozijn, dorpel of boeideel goed is afgesloten en kan opdrogen, krijgen ze geen kans. Zodra er water in het hout trekt dat er niet meer uit kan, begint het proces. Het venijnige is dat de verflaag aan de buitenkant er nog redelijk uit kan zien terwijl het hout eronder al zacht is. Dit artikel gaat over het opsporen en herstellen van houtrot in kozijnen, dorpels, boeidelen, windveren en gevelbekleding, en over de vraag wie het doet: de timmerman of de schilder. Het schilderwerk zelf, dat na het herstel volgt, behandelen we in Buitenschilderwerk: wanneer schilderen, welk weer en wat de schilder doet.
Hoe ontstaat houtrot?
Bijna altijd is er een plek waar water het hout in kan en er niet snel genoeg weer uit kan. De meest voorkomende oorzaken:
- Beschadigde of verouderde verf. Scheurtjes, kale plekken en afbladderende verf laten regenwater direct op het hout toe. Hout dat achter een verflaag nat wordt, droogt slecht, omdat de verf het vocht ook binnenhoudt.
- Open naden en verbindingen. De hoekverbindingen van kozijnen en ramen, de naad tussen kozijn en glaslat en de aansluiting tussen kozijn en metselwerk werken door krimpen en uitzetten. Een kier van een fractie van een millimeter is genoeg om water via de kopse kant het hout in te laten trekken. Kops hout neemt veel sneller water op dan hout in de lengterichting.
- Liggend water op dorpels. Een onderdorpel moet water van zich af laten lopen. Een dorpel met te weinig afschot, een verzakt kozijn of een dorpel waar de waterhol aan de onderkant ontbreekt of is dichtgeschilderd, houdt water vast.
- Contact met de grond of met nat materiaal. Houten gevelbekleding, deurkozijnen en schuurwanden die tot op het maaiveld lopen, of waar aarde, bladeren of plantenbakken tegenaan liggen, blijven nat.
- Slechte ventilatie. Achter gevelbekleding en in de bak van een boeideel moet lucht kunnen circuleren, anders droogt vocht niet weg. Ook vocht van binnenuit, zoals condens op koude kozijnen bij onvoldoende ventilatie, kan het hout aan de binnenkant aantasten.
- Lekkages van elders. Een lekkende goot, een overlopende bakgoot of een slechte aansluiting met het dak stuurt water langs boeidelen en kozijnen. Herstel die oorzaak eerst, anders komt de houtrot terug; hoe u een lekkende goot aanpakt, leest u in Dakgoot schoonmaken of vervangen.
Houtrot opsporen: waar en hoe u kijkt
Houtrot zit vrijwel altijd op voorspelbare plekken: daar waar water blijft liggen of in kopse kanten kan trekken. Kijk vooral naar:
- de onderdorpel van ramen en deuren, en vooral de hoeken waar dorpel en stijlen samenkomen;
- de onderkant van de stijlen van kozijnen en deurkozijnen, waar ze op de dorpel of op het metselwerk staan;
- de onderkant van ramen en draaiende delen, waar water tegen de onderregel loopt;
- de onderkant en de naden van boeidelen en windveren, vooral bij de goot en bij de verbindingen tussen twee planken;
- de onderste planken van houten gevelbekleding en de plekken waar planken op elkaar aansluiten.
De eenvoudigste test is prikken. Druk met een priem of een kleine schroevendraaier op het hout. Gezond hout geeft weerstand en de punt dringt er nauwelijks in; bij houtrot zakt de punt er zonder moeite in en voelt het hout zacht of vezelig aan. Andere signalen zijn bladderende verf op één plek met donker hout eronder, verkleuring van de verf of het hout, een verf die opbolt, kitnaden die loslaten, en hout dat bij aantikken dof klinkt. Prik niet alleen op de plek waar u iets ziet: rot loopt onder de verf vaak verder door dan de zichtbare schade.
Een jaarlijkse ronde rond het huis, bij voorkeur in het voorjaar, is genoeg om houtrot vroeg te ontdekken. Wanneer u dat in het jaar inplant, leest u in de Onderhoudskalender voor uw woning.
Natrot of huiszwam?
Wat in de praktijk houtrot heet, is in de meeste gevallen natrot: aantasting door schimmels die alleen groeien in hout dat langdurig nat is. Grofweg zijn er twee typen. Bij bruinrot wordt het hout bruin, krimpt het en breekt het bij uitdrogen in blokjes. Bij witrot wordt het hout lichter van kleur, zacht en vezelig. Voor u als eigenaar maakt het type weinig uit: de oorzaak is vocht, en de aanpak is het weghalen van het aangetaste hout en het wegnemen van de vochtbron. Zodra het hout blijvend droog is, komt natrot tot stilstand; het aangetaste hout wordt daardoor niet weer sterk.
Een ander verhaal is de echte huiszwam (Serpula lacrymans), in het Engels dry rot genoemd. Deze schimmel komt vooral voor binnen in woningen, in vochtige en slecht geventileerde ruimtes zoals kruipruimtes, onder houten vloeren en achter betimmeringen, en zelden in buitenkozijnen die goed kunnen drogen. Huiszwam veroorzaakt een vorm van bruinrot, maar kan zich, eenmaal gevestigd, via draden ook over metselwerk en door voegen verspreiden naar hout dat verder weg ligt. Kenmerken kunnen witte tot grijze watten- of draadachtige schimmelgroei zijn, roestbruin sporenpoeder en een muffe geur.
Vermoedt u huiszwam, haal dan geen houtrotvuller in huis. Huiszwam vraagt om een specialist die de omvang vaststelt en een bredere aanpak: het verwijderen van aangetast hout tot ruim voorbij de zichtbare schade, behandeling van omliggend metselwerk en vooral het structureel oplossen van het vochtprobleem. Zie ook Vocht en schimmel in huis herkennen voor het opsporen van de vochtbron.
Herstellen: houtrotvuller, inzetstuk of vervangen
Welke methode past, hangt vooral af van de omvang van de schade en van de vraag of het onderdeel nog sterk genoeg is. Er zijn drie niveaus:
- Uitfrezen en opvullen. Bij kleine, plaatselijke plekken frest of steekt de vakman het rotte hout weg tot op gezond, droog hout. Daarna wordt het hout zo nodig voorbehandeld en wordt de holte opgevuld met een tweecomponenten houtrotvuller, vaak op basis van epoxy. Na uitharden wordt de reparatie geschuurd, in vorm gebracht en meegeschilderd. Deze methode is geschikt voor plekken die niet dragend zijn en waar het grootste deel van het hout nog gezond is. Een vuller is geen constructief materiaal: een dorpel of stijl die over grote lengte rot is, maakt u er niet weer sterk mee.
- Inzetstuk of las. Is de rot groter, bijvoorbeeld een hele hoek van een kozijn of het onderste deel van een stijl, dan zaagt de timmerman het aangetaste deel eruit en zet hij er een nieuw stuk hout in, dat wordt verlijmd en zo nodig met een verbinding wordt vastgezet. Dit heet ook wel lassen. Het nieuwe stuk krijgt hetzelfde profiel als het bestaande kozijn, zodat het na het schilderen nauwelijks opvalt. Het bestaande kozijn blijft staan en het glas hoeft er meestal niet uit.
- Vervangen van het onderdeel. Een onderdorpel die over de hele lengte is aangetast, wordt in zijn geheel vervangen door een nieuwe dorpel, vaak van duurzaam hardhout, kunststeen of composiet. Is het hele kozijn aangetast, of zijn er meerdere plekken met ernstige rot, dan kan een nieuw kozijn de verstandigere keuze zijn. Bij boeidelen en windveren wordt een aangetaste plank meestal in zijn geheel vervangen.
Een goede vakman haalt altijd al het aangetaste hout weg. Een reparatie op rot hout houdt niet: de vuller of het inzetstuk hecht niet op zacht hout en de rot werkt eronder door. Belangrijk is ook dat het hout droog is voordat er wordt opgevuld of gelijmd, en dat het herstel direct daarna wordt gegrond en geschilderd. Twijfelt u tussen herstel en vervanging van het hele kozijn, lees dan Kozijnen vervangen: hout, kunststof of aluminium, waarin ook de vergunningsregels en materiaalkeuze aan bod komen.
Boeidelen, windveren en gevelbekleding
Boeidelen, de planken langs de dakrand onder of achter de goot, en windveren, de planken langs de schuine zijkant van een zadeldak, zitten hoog en worden daardoor vaak pas laat bekeken. Houtrot zit hier meestal aan de onderkant, bij de naden tussen planken en bij de goot. Een veelgebruikte oplossing is het boeideel te bekleden met een kunststof of plaatmateriaal dat geen schilderwerk meer vraagt. Let daarbij op: wie een bekleding over rot hout aanbrengt, verbergt het probleem alleen. Aan de voorkant van de woning of bij een monument kan zo'n bekleding vergunningplichtig zijn, omdat het aanzicht verandert. Laat aangetast hout eerst vervangen en zorg dat er achter de bekleding ventilatie blijft.
Bij houten gevelbekleding zit rot vaak in de onderste planken en bij de stootnaden. Bekleding moet aan de onderkant vrij blijven van de grond en van bestrating, en heeft aan de achterkant een geventileerde ruimte nodig zodat vocht kan wegdrogen. Losse aangetaste planken worden meestal vervangen; is de rot ontstaan doordat de constructie niet goed ventileert, dan moet dat bij het herstel worden verbeterd.
Na het herstel: schilderen en voorkomen
Houtrotherstel is pas af als het hout weer is afgesloten. Direct na het herstel wordt kaal hout gegrond, en daarna volgt een volledige opbouw van voorlak en aflak. Welke stappen de schilder daarbij volgt en bij welk weer dat kan, leest u in Buitenschilderwerk. Laat herstel en schilderwerk bij voorkeur in één opdracht en in het droge seizoen plaatsvinden: kaal hout of een ongeschilderde reparatie die weken in de regen staat, neemt opnieuw vocht op.
Voorkomen is eenvoudiger dan herstellen. De belangrijkste maatregelen:
- Een vaste onderhoudscyclus. Was het buitenschilderwerk regelmatig, werk beschadigingen bij zodra u ze ziet en laat het schilderwerk op tijd vernieuwen. Een kleine kale plek die meteen wordt bijgewerkt, voorkomt een inzetstuk later.
- Kitnaden in orde houden. Laat losse of gescheurde kitnaden tussen kozijn en metselwerk en bij de glaslatten vervangen, met een kit die bij de toepassing past.
- Afwatering van dorpels. Zorg dat dorpels afschot hebben, dat de waterhol aan de onderkant open is en dat er geen water op de dorpel blijft staan. Ook een aluminium of kunststof afdekprofiel op een dorpel kan helpen, mits het hout eronder gezond en droog is.
- Afstand tot de grond. Houd plantenbakken, aarde en bladeren weg van kozijnen en bekleding, en laat water van terras en bestrating van de gevel af lopen.
- Ventileren. Ventileer binnen voldoende om condens op kozijnen te beperken, en houd ventilatieopeningen achter bekleding en boeidelen open.
Monument en vergunning
Het herstellen van houtrot met hetzelfde materiaal en in dezelfde vorm is gewoon onderhoud. Bij een gewone woning heeft u daarvoor geen omgevingsvergunning nodig, zolang detaillering, profilering en vormgeving niet veranderen. Bij een rijksmonument is noodzakelijk regulier onderhoud dat is gericht op het behoud van de monumentale waarden vergunningvrij, zolang detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur niet veranderen (artikel 13.11 van het Besluit activiteiten leefomgeving). Een inzetstuk of een nieuwe dorpel in dezelfde houtsoort, met hetzelfde profiel en in dezelfde kleur valt daar in de regel onder. Een kunststof boeideel, een kunststeen dorpel in plaats van een houten, of een ander profiel kan bij een monument wel vergunningplichtig zijn. Voor gemeentelijke monumenten staan de regels in het omgevingsplan of de erfgoedverordening van de gemeente, en ook in een beschermd stads- of dorpsgezicht kunnen extra regels gelden. Overleg bij twijfel vooraf met de gemeente en kies een vakman die gewend is aan restauratiewerk, want bij monumenten wordt zoveel mogelijk origineel hout behouden en plaatselijk hersteld.
VvE en huurwoning
Woont u in een appartement, dan zijn de kozijnen in de buitengevel vaak een gemeenschappelijk deel en is houtrotherstel een zaak van de vereniging van eigenaren. Volgens de modelreglementen van de notarissen zijn de kozijnen in de gevels gemeenschappelijk, maar uw eigen splitsingsakte en reglement kunnen daarvan afwijken. Het herstel staat dan meestal in het meerjarenonderhoudsplan en wordt vaak met het buitenschilderwerk gecombineerd. Meld houtrot bij het bestuur en laat het herstel via de VvE lopen. Meer daarover leest u in Verbouwen in een VvE-appartement.
Huurt u, dan is houtrotherstel aan kozijnen en buitenhout in de regel een taak van de verhuurder. De bijlage bij het Besluit kleine herstellingen, die opsomt welke kleine reparaties voor de huurder zijn, noemt houtrot niet; voor kozijnen noemt de bijlage alleen het schoonhouden, voor zover u erbij kunt. Het schilderen van binnenhoutwerk en het plamuren en opvullen van gaatjes staan daar wel, maar het herstel van rot buitenhout valt daar niet onder. Meld houtrot daarom schriftelijk bij uw verhuurder.
Timmerman of schilder: wie doet wat?
- Kleine plekken opvullen en schilderen: een schilder. Het uitfrezen en opvullen van kleine houtrotplekken met een tweecomponentenvuller is voor veel schilders standaardwerk dat ze tijdens de voorbereiding van het schilderwerk meenemen.
- Inzetstukken, nieuwe dorpels, boeidelen en windveren: een timmerman. Constructief herstel, het maken van een inzetstuk met het juiste profiel en het vervangen van onderdelen is timmerwerk.
- Een compleet nieuw kozijn: een timmerman of kozijnenspecialist.
- Vermoeden van huiszwam: een specialist in houtaantasting of een bouwkundig adviseur, voordat er iets wordt hersteld.
Veel schildersbedrijven doen beide: ze hebben een timmerman in dienst of werken vast met een timmerman samen, zodat herstel en schilderwerk in één opdracht en één planning vallen. Spreek in dat geval af wie verantwoordelijk is voor het eindresultaat. Schildersbedrijven die lid zijn van de brancheorganisatie OnderhoudNL en het kwaliteitstraject van die organisatie hebben doorlopen, kunnen het keurmerk Vakwerk Plusgarantie (voorheen OnderhoudNL Garantie) voeren; zij werken met eigen consumentenvoorwaarden met een geschillenregeling en een nakomingsgarantie via de Geschillencommissie. Let op dat een garantie op schilderwerk meestal niet geldt voor houtrot dat al aanwezig was voordat er werd geschilderd.
Wat hoort er in de offerte?
Houtrot is lastig vooraf precies in te schatten, omdat de omvang pas blijkt als het hout open ligt. Een goede offerte maakt daarom duidelijk wat is inbegrepen en hoe extra werk wordt afgerekend. Controleer of erin staat:
- welke onderdelen en plekken worden hersteld, per kozijn of per gevel;
- welke methode per plek wordt toegepast: opvullen, inzetstuk of vervangen;
- welke houtsoort of welk materiaal wordt gebruikt voor inzetstukken, dorpels en boeidelen, en of het profiel gelijk blijft;
- hoe meerwerk wordt berekend als er bij het openmaken meer rot blijkt te zitten, en dat u daar eerst over wordt geïnformeerd;
- of het gronden en schilderen van de reparaties is inbegrepen, en zo ja met welk systeem;
- het vervangen van kitnaden en het verbeteren van de afwatering van dorpels;
- steiger of hoogwerker voor boeidelen en windveren;
- de garantie op het herstel en de voorwaarden.
Hoe u offertes vergelijkt, leest u in Offerte vergelijken: zo leest u een bouwofferte.
Samengevat: prik jaarlijks in onderdorpels, de onderkant van stijlen en de naden van boeidelen, en laat zacht hout snel herstellen voordat de schade groter wordt. Kleine plekken worden uitgefreesd en opgevuld, grotere schade krijgt een inzetstuk, en een dorpel of kozijn dat over grote lengte is aangetast, wordt vervangen. Neem altijd de vochtbron weg, laat het herstel direct schilderen, en schakel bij een vermoeden van huiszwam eerst een specialist in. Op VerbouwPro plaatst u uw klus kosteloos en reageren timmermannen en schilders uit uw regio.