Nieuwe kozijnen veranderen een woning op twee manieren tegelijk: van buiten bepalen ze samen met het metselwerk het gezicht van de gevel, van binnen bepalen ze hoe warm, stil en veilig het huis is. Dat maakt het vervangen van kozijnen een klus waar meer bij komt kijken dan de keuze tussen hout en kunststof. Er is de vraag of u een vergunning nodig heeft, er zijn bouwtechnische eisen waaraan nieuwe kozijnen moeten voldoen, er is de glaskeuze, de afwerking binnen en buiten en de manier waarop de vakman het werk organiseert. Dit artikel loopt die onderwerpen in volgorde door. Voor het algemene kader rond vergunningen leest u Wanneer heeft u een vergunning nodig voor een verbouwing; voor de keuze van het glas is er een apart artikel over HR++ of triple glas.
Wanneer is kozijnen vervangen vergunningvrij?
Sinds 1 januari 2024 geldt de Omgevingswet, en daarmee bestaat de vergunningvraag uit twee delen: de technische bouwactiviteit (voldoet het werk aan de bouwregels van het Besluit bouwwerken leefomgeving, het Bbl) en de omgevingsplanactiviteit (past het werk in het omgevingsplan van uw gemeente, dat onder meer het aanzicht van gevels regelt). Voor het vervangen van kozijnen is de technische kant eenvoudig: een bouwactiviteit aan een kozijn of kozijninvulling is landelijk vergunningvrij (artikel 2.27, tweede lid, onder c, Bbl), net als een gevelpaneel aan een gebouw zonder verblijfsgebied hoger dan 13 meter (onder d), zodat u geen technische vergunning hoeft aan te vragen en geen bouwmelding hoeft te doen. De regels van het Bbl gelden daarbij onverkort; de gemeente toetst alleen niet vooraf.
De ruimtelijke kant hangt af van wat u precies doet. Drie situaties komen in de praktijk het meest voor.
- Gewoon onderhoud. Vervangt u de kozijnen door kozijnen met dezelfde maten, dezelfde indeling en dezelfde detaillering, profilering en vormgeving, dan is dat gewoon onderhoud en landelijk vergunningvrij, ook aan de voorkant (artikel 2.29, onder a, Bbl). Een houten kozijn één op één vervangen door een nieuw houten kozijn met dezelfde roedeverdeling en dezelfde profielen valt hieronder. De materiaalsoort is in artikel 2.29 geen criterium, maar in de praktijk wijkt het profiel van kunststof bijna altijd af van houtwerk, en volgens de Raad van State is vervanging door kozijnen met een andere profilering geen gewoon onderhoud. Bij monumenten en in een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht mogen bovendien ook kleur en materiaalsoort niet wijzigen (artikel 2.30 Bbl).
- Gevelwijziging aan de achterkant of een niet naar openbaar gebied gekeerde zijkant. Wijkt het nieuwe kozijn af in indeling, profilering of materiaal, of verandert u de maat van de opening, dan is dat een gevelwijziging. In de achtergevel en in een zijgevel die niet naar openbaar toegankelijk gebied is gekeerd is zo'n wijziging landelijk vergunningvrij voor de omgevingsplanactiviteit (artikel 2.29, onder e, Bbl); dat geldt ook voor de gevel van een aanbouw of bijgebouw in het achtererfgebied. Een gemeente kan daar niet van afwijken, maar kan wel optreden tegen ernstige ontsiering, en bij monumenten en beschermde gezichten gelden de beperkingen hieronder.
- Gevelwijziging aan de voorkant of een naar openbaar gebied gekeerde zijkant. Hier is een afwijkend kozijn in de regel vergunningplichtig voor de omgevingsplanactiviteit. De gemeente toetst aan het omgevingsplan en, als uw gemeente dat hanteert, aan welstandscriteria of regels voor ruimtelijke kwaliteit. Veel gemeenten hebben voor kozijnen in de voorgevel sneltoetscriteria: behoud van de roedeverdeling, een vergelijkbare aanzichtbreedte, geen kunststof met een glad profiel in een straat met geprofileerd houtwerk. Vraag voordat u bestelt om een vooroverleg; een afwijzing achteraf betekent dat u opnieuw moet beginnen.
Twee uitzonderingen gaan vóór op alles hierboven. Op een rijks-, provinciaal of gemeentelijk monument is het vervangen van kozijnen in beginsel vergunningplichtig, ook aan de achterkant en ook bij gewoon onderhoud zodra materiaalsoort, kleur, detaillering, profilering of vormgeving wijzigen (voor rijksmonumenten artikel 13.11 van het Besluit activiteiten leefomgeving; voor gemeentelijke en provinciale monumenten het omgevingsplan of de omgevingsverordening). In een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht is gewoon onderhoud alleen vergunningvrij als ook kleur en materiaalsoort gelijk blijven, en geldt het vergunningvrije geval voor gevelwijzigingen alleen nog voor een achtergevel die niet naar openbaar gebied is gekeerd; zijgevels en voorgevels zijn er altijd vergunningplichtig (artikel 2.30, derde lid, Bbl). Doe in alle gevallen de vergunningcheck in het Omgevingsloket en bewaar de uitkomst.
Woont u in een appartement, dan is er nog een derde partij. In de meeste splitsingsreglementen zijn de buitenkozijnen een gemeenschappelijk gedeelte, ook al zit het raam in uw woning. U heeft dan toestemming van de vergadering van eigenaars nodig, en vaak besluit de VvE kozijnen collectief te vervangen zodat de gevel één geheel blijft. Lees daarvoor Verbouwen in een VvE-appartement.
Welke eisen stelt het Bbl aan nieuwe kozijnen?
Vergunningvrij is niet regelvrij. Het Bbl kent voor verbouw eigen eisen, die in de regel soepeler zijn dan voor nieuwbouw maar wel degelijk gelden, en de eigenaar is er verantwoordelijk voor dat het werk eraan voldoet. De belangrijkste onderwerpen voor kozijnen zijn de volgende.
- Isolatie. Bij het vervangen van ramen, deuren en kozijnen geldt een minimale warmte-isolatie, uitgedrukt in de U-waarde van het complete raam (kozijn plus glas). De verbouweis is een U-waarde van ten hoogste 2,2 W/m²·K per raam, deur of kozijn, of het bestaande niveau als dat beter is (artikel 5.20, tweede lid, Bbl); de gemiddelde eis van ten hoogste 1,65 W/m²·K over alle ramen geldt alleen voor nieuwbouw (artikel 4.153 Bbl), niet bij verbouw. In de praktijk haalt elk nieuw kozijn met HR++ glas die waarden ruim; vraag de leverancier om de U-waarde van het hele raam schriftelijk op te geven, niet alleen die van het glas.
- Ventilatie. Oude kozijnen met enkel glas of kierende ramen ventileerden ongemerkt. Nieuwe kozijnen sluiten luchtdicht, en een woning zonder mechanische ventilatie heeft dan ventilatieroosters of klepramen nodig om te blijven voldoen aan de ventilatie-eisen: bij verbouw mag het ventilatieniveau niet lager worden dan het bestaande (rechtens verkregen niveau, artikel 5.4 Bbl), en voor nieuwbouw geldt als maatstaf 0,9 dm³/s per m² verblijfsgebied met een minimum van 7 dm³/s (artikel 4.122). Laat de roosters in het kozijn of boven het glas opnemen; achteraf toevoegen is lastig en lelijk.
- Doorvalbeveiliging. Vervangt u een raam met kozijn op een verdieping (hoogteverschil met buiten meer dan 1 meter), dan moet onder het raam een vaste afscheiding van ten minste 0,85 meter hoog zitten, bijvoorbeeld een borstwering, een vast glasdeel of een Frans balkonhek (artikel 5.10a en 4.21 Bbl). Dit speelt vooral bij lage draaikiepramen op de eerste verdieping en bij ramen tot de vloer in slaapkamers.
- Inbraakwerendheid. Voor nieuwbouwwoningen eist het Bbl dat bereikbare ramen en deuren voldoen aan weerstandsklasse 2 volgens NEN 5096 (artikel 4.99 en 4.100 Bbl). Bij verbouw is dat niet verplicht, maar het is onverstandig om er bij nieuwe kozijnen van af te zien. In de praktijk vertaalt weerstandsklasse 2 zich in SKG-sterren op het hang- en sluitwerk: twee sterren hoort bij weerstandsklasse 2 en is het gangbare niveau voor woningen, drie sterren bij klasse 3. Wie het Politiekeurmerk Veilig Wonen wil halen, heeft op alle bereikbare ramen, deuren en lichtkoepels goedgekeurd hang- en sluitwerk van de PKVW-productenlijst nodig, en enkele verzekeraars geven met het certificaat korting op de inboedelverzekering.
- Veiligheidsglas. Op plaatsen waar iemand tegen het glas kan vallen, zoals glas tot op de vloer of naast een deur, is gelaagd of gehard glas verstandig; het Bbl schrijft het voor woningen niet voor, maar de norm NEN 3569 (veiligheidsbeglazing) wordt in bestekken en garantieregelingen vaak van toepassing verklaard en leveranciers passen hem standaard toe.
Hout, kunststof, aluminium of hout-aluminium
Het materiaal bepaalt het uiterlijk, het onderhoud, de levensduur en voor een deel de prijs. Geen van de vier is in alle opzichten de beste; de keuze hangt af van de woning, de straat en van hoeveel onderhoud u wilt doen.
| Aspect | Hout | Kunststof | Aluminium | Hout-aluminium |
|---|---|---|---|---|
| Uiterlijk | Klassiek, slanke en geprofileerde details mogelijk | Bredere profielen, strakker | Zeer slank, modern | Hout binnen, strak buiten |
| Onderhoud | Schilderwerk periodiek | Reinigen, geen schilderwerk | Reinigen, geen schilderwerk | Buiten reinigen, binnen incidenteel |
| Isolatie | Van nature goed | Goed door meerkamerprofiel | Alleen met thermische onderbreking | Goed |
| Reparatie | Goed te herstellen | Beperkt | Beperkt | Beperkt |
| Monumenten en welstand | Meestal de voorkeur | Vaak lastig in voorgevels | Afhankelijk van de criteria | Afhankelijk van de criteria |
Hout is het traditionele materiaal en in oudere straten vaak het enige dat de welstand accepteert. Kies hout met een FSC- of PEFC-keurmerk en bij voorkeur fabrieksmatig gegrond en afgelakt volgens de KVT (Kwaliteit van Houten gevelelementen), de richtlijn van de timmerindustrie, bij voorkeur met KOMO-certificaat (BRL 0801). Houten kozijnen vragen onderhoud: het schilderwerk moet in de regel elke vijf tot acht jaar worden overgeschilderd, afhankelijk van verfsysteem, kleur en oriëntatie, en tussentijds bijgewerkt op plekken waar de verf beschadigd is. Wie dat volhoudt, heeft kozijnen die vele decennia meegaan en die bij schade plaatselijk te repareren zijn. Donkere kleuren op de zonkant verouderen sneller.
Kunststof (pvc) is in Nederland een van de meest gekozen materialen bij vervanging. Het hoeft nooit geschilderd te worden, is kleurvast in de gangbare kleuren en isoleert goed dankzij profielen met meerdere luchtkamers en een stalen of composiet versterking. Nadelen zijn de bredere aanzichtbreedte van de profielen, waardoor de glasopening kleiner wordt dan bij hout, en het beperkte herstel bij beschadiging. Goede kunststofkozijnen bevatten een kern van recyclaat, oud pvc dat opnieuw is verwerkt, en zijn aan het eind van hun leven weer te recyclen; vraag de leverancier naar het recyclaatgehalte, want het staat zelden op het product en Milieu Centraal noemt kozijnen met veel recyclaat de betere keus. Folie in houtstructuur of een donkere kleur is mogelijk, maar donkere folie wordt in de zon warm en vraagt een versterkt profiel.
Aluminium is sterk en stijf, waardoor de profielen zeer slank kunnen zijn en grote glasvlakken, schuifpuien en vouwwanden mogelijk worden. Aluminium geleidt warmte echter uitstekend; een kozijn zonder thermische onderbreking, een kunststof tussenstuk tussen binnen- en buitenprofiel, is een koudebrug met condens tot gevolg. Moderne aluminium kozijnen zijn altijd thermisch onderbroken en isoleren dan vergelijkbaar met kunststof, al zit het isolatieniveau van de beste houten en kunststof profielen doorgaans net hoger. Het materiaal wordt gepoedercoat in elke RAL-kleur en vraagt alleen reiniging.
Hout-aluminium combineert een houten binnenkozijn met een aluminium buitenschaal. Binnen de warme uitstraling van hout, buiten geen schilderwerk. Het is de duurste van de vier in aanschaf en vergt een leverancier die het systeem kent, maar voor wie hout wil zonder de ladder is het een logische keuze.
Glas, raamtypen en afwerking
Het glas bepaalt het grootste deel van de isolatiewaarde van het raam. HR++ glas is de standaard bij vervanging; triple glas isoleert beter, maar is zwaarder en dikker, zodat het kozijn er geschikt voor moet zijn en de scharnieren en het hang- en sluitwerk op het gewicht moeten zijn afgestemd. Wanneer de stap naar triple glas loont en waarop u let bij de keuze, leest u in HR++ of triple glas. Denk ook aan zonwerend glas aan de zuid- en westkant, geluidwerend glas aan een drukke weg en veiligheidsglas waar dat nodig is.
De raamtypen zijn in grote lijnen vast glas, een draaikiepraam (naar binnen draaiend, kiepstand voor ventilatie), een naar buiten draaiend raam, een valraam of klepraam en een schuifraam. Een draaikiepraam is praktisch en goed te reinigen, maar vraagt binnen ruimte om te draaien en heeft een bredere stijl waar het raam op het kozijn sluit. Voor de tuinkant kiezen veel mensen een schuifpui: een hefschuifpui met één vast en één schuivend deel, of een vouwwand die helemaal open kan. Een schuifpui heeft een lage drempel, een goede waterkering en een stevig kozijn nodig; het is maatwerk waarbij de vakman de maten en de constructieve consequenties, zoals een nieuwe latei boven een verbrede opening, beoordeelt.
Na het plaatsen volgt de afwerking. Buiten gaat het om de waterslagen onder het kozijn (aluminium, natuursteen of beton) die het water van de gevel afvoeren, de aansluiting op het metselwerk met een compressieband of kitvoeg en bij houten kozijnen de afwerklaag. Binnen gaat het om de vensterbanken, de aansluiting met het stucwerk of de aftimmering en het kitwerk. Nieuwe kozijnen hebben vaak een andere kozijndiepte dan de oude, zodat vensterbanken niet altijd herbruikbaar zijn; leg vooraf vast wie de binnenafwerking doet en tot welk niveau: alleen afkitten, of ook stucwerk en schilderwerk.
Subsidie en energielabel
Via de ISDE (Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing) van RVO kunnen woningeigenaren subsidie krijgen voor isolerend glas en, in combinatie daarmee, voor isolerende kozijnpanelen en isolerende deuren; het kozijn zelf wordt niet gesubsidieerd, maar bij triple glas moeten de kozijnen wel worden vervangen om voor het hogere glastarief in aanmerking te komen. De voorwaarden zijn in hoofdlijnen: u bent eigenaar én bewoner van een woning uit 2018 of eerder, het glas staat op de meldcodelijst en haalt een maximale U-waarde (1,2 W/m²·K voor HR++, 0,7 voor triple of vacuümglas), u vervangt ten minste 3 m² glas (gemeten inclusief kozijn, maximaal 45 m²), een bouw- of installatiebedrijf voert het werk uit en u vraagt de subsidie binnen 24 maanden na uitvoering aan met factuur, betaalbewijs, een foto van de werkzaamheden en een glas- of kozijnstaat. Het subsidiebedrag is hoger wanneer u twee of meer isolatiemaatregelen combineert dan bij één losse maatregel. Welke isolatiemaatregelen het meest bijdragen aan een beter label leest u in Energielabel verbeteren.
Hoe werkt de kozijnenspecialist of timmerman?
Voor kozijnen kunt u terecht bij een gespecialiseerd kozijnenbedrijf, dat meestal met eigen fabrikaat of met vaste leveranciers van kunststof, aluminium of hout werkt, of bij een timmerman, die vooral houten kozijnen op maat maakt of laat maken en sterk is in reparaties, deelvervanging en afwijkende maten. Het proces verloopt bij beide ongeveer zo:
- Opname en advies. De vakman bekijkt de bestaande kozijnen, de staat van het metselwerk en de lateien, de ventilatie en de wensen voor indeling en glas. Een goede adviseur vraagt ook naar de vergunningsituatie en de VvE.
- Inmeten. Na opdracht worden alle openingen nauwkeurig ingemeten, want kozijnen worden op maat gemaakt en een meetfout is niet te herstellen. Bij kunststof en aluminium gebeurt dit door de fabrikant of de dealer; bij hout door de timmerman of de timmerfabriek.
- Levertijd. Tussen inmeten en plaatsen zit de productietijd, die enkele weken tot enkele maanden kan bedragen afhankelijk van materiaal, kleur en seizoen. In het voorjaar en de zomer zijn de levertijden het langst.
- Plaatsing. Een ploeg van twee vakmensen vervangt doorgaans meerdere kozijnen per dag; een gemiddelde rijtjeswoning is in één tot drie dagen gedaan. De oude kozijnen gaan eruit, de sponning wordt schoongemaakt, het nieuwe kozijn wordt gesteld, verankerd en rondom afgedicht met purschuim of isolatiemateriaal en aan de buitenkant met een compressieband of kit. Luchtdichtheid aan de binnenkant en waterdichtheid aan de buitenkant zijn twee verschillende dingen die beide goed moeten zijn.
- Afwerking en kitwerk. Binnen en buiten worden de aansluitingen afgekit, waterslagen en vensterbanken geplaatst en het hang- en sluitwerk afgesteld. Loop de kozijnen samen na: sluiten alle ramen soepel, is het kitwerk netjes en volledig, zijn de roosters bedienbaar.
Checklist voor de offerte
- Per kozijn de maten, het materiaal, de kleur binnen en buiten, de indeling en het type (vast, draaikiep, schuifpui).
- Het glas: HR++ of triple, eventuele zonwering, geluidwering of veiligheidsglas, en de U-waarde van het complete raam.
- Hang- en sluitwerk met het aantal SKG-sterren en of de kozijnen voldoen aan weerstandsklasse 2 en het Politiekeurmerk.
- Ventilatieroosters: welke, waar en met welke capaciteit.
- Wie de vergunningcheck of de aanvraag doet en wie contact met de VvE heeft.
- Inmeten, levertijd en de verwachte plaatsingsduur.
- Demontage en afvoer van de oude kozijnen en het glas.
- De afwerking: waterslagen, vensterbanken, kitwerk, stucwerk en schilderwerk, en wat niet is inbegrepen.
- Garantie op het kozijn, het glas (vooral op lekkende isolatieglasruiten) en het hang- en sluitwerk, en wie de garantie draagt: fabrikant of plaatser.
- Keurmerken en certificaten: FSC of PEFC bij hout, KOMO of vergelijkbaar bij kozijn en beglazing, en de informatie die u voor een subsidieaanvraag nodig heeft.
Wat de prijs bepaalt, is vooral het aantal en de maat van de kozijnen, het materiaal, de glaskeuze, het aantal te openen delen (die zijn duurder dan vast glas), bijzondere vormen en kleuren, de afwerking binnen en buiten en de bereikbaarheid van de gevel. Hoe u offertes naast elkaar legt, leest u in Offerte vergelijken.
Onderhoud na plaatsing
Alle kozijnen hebben onderhoud nodig, alleen de hoeveelheid verschilt. Houten kozijnen vragen om het schilderwerk gaaf te houden en kleine beschadigingen snel bij te werken, met extra aandacht voor de onderdorpels en de liggende delen waar water blijft staan. Kunststof en aluminium kozijnen reinigt u een paar keer per jaar met een mild schoonmaakmiddel; geen schuurmiddelen of oplosmiddelen. Voor alle materialen geldt: houd de ontwateringsgaatjes onderin het kozijn open, smeer het hang- en sluitwerk jaarlijks, vervang poreus geworden tochtstrippen, controleer het kitwerk op scheuren en reinig de ventilatieroosters. Isolatieglas dat van binnen beslaat is lek en valt doorgaans onder de garantie, mits u de termijn in de gaten houdt.
Samengevat: één op één vervangen is meestal vergunningvrij, afwijken aan de voorkant meestal niet, en bij monumenten, beschermde gezichten en appartementen beslissen anderen mee. Nieuwe kozijnen moeten voldoen aan de isolatie-, ventilatie- en veiligheidseisen van het Bbl, ongeacht of iemand dat vooraf toetst. Kies het materiaal op basis van de straat, het onderhoud dat u wilt doen en de levensduur, en kies het glas met het artikel over HR++ en triple glas in de hand. Op VerbouwPro plaatst u uw kozijnenklus kosteloos en reageren kozijnenbedrijven en timmerlieden uit uw regio.