Een verbouwing plannen zonder te controleren of u een vergunning nodig heeft, kan duur uitpakken: in het ergste geval moet u het werk terugdraaien of krijgt u een dwangsom opgelegd. Sinds 1 januari 2024 geldt de Omgevingswet, en daarmee is de oude omgevingsvergunning voor bouwen, die in 2010 de bouwvergunning verving, in tweeën geknipt. Er is een technisch deel, dat toetst of het bouwwerk voldoet aan de bouwregels uit het Besluit bouwwerken leefomgeving, en een ruimtelijk deel, dat toetst of het bouwwerk past in het omgevingsplan van uw gemeente. Voor veel kleine verbouwingen heeft u geen van beide nodig. Voor andere heeft u er één nodig, en soms allebei. In dit artikel leest u welke verbouwingen doorgaans vergunningvrij zijn, wanneer u wel een vergunning of melding nodig heeft, hoe de aanvraag werkt en wat het risico is als u het overslaat.
Bouwvergunning, omgevingsvergunning of milieuvergunning?
Veel mensen zoeken nog op bouwvergunning, en dat is begrijpelijk: zo heette de vergunning tot 2010. Sindsdien heet hij omgevingsvergunning, en onder de Omgevingswet vraagt u die aan voor een bouwactiviteit (het technische deel) en, als uw plan niet past in het omgevingsplan, voor een omgevingsplanactiviteit (het ruimtelijke deel). Bedoelt u een ‘bouwvergunning’, dan gaat het dus om een van deze twee, of om allebei. In het Omgevingsloket komt u de oude term niet meer tegen.
De milieuvergunning is iets anders. Dat was de vergunning voor bedrijven met activiteiten die het milieu kunnen belasten, zoals een werkplaats, een tankstation of een agrarisch bedrijf. Onder de Omgevingswet heet dat een omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit. Voor een verbouwing van uw eigen woning heeft u die niet nodig. Wat voor particulieren wel een milieukant heeft, is slopen en asbest: daarvoor geldt een sloopmelding, zie hieronder. Heeft u een bedrijf aan huis, bijvoorbeeld een werkplaats in de garage, controleer dan met de vergunningcheck of voor die activiteit aparte regels gelden.
Begin altijd met de vergunningcheck
De enige manier om zekerheid te krijgen voor uw adres is de officiële vergunningcheck in het Omgevingsloket. U vult uw adres en de geplande werkzaamheden in en ziet per onderdeel of een vergunning of een melding nodig is, voor zowel het technische als het ruimtelijke deel. De check is kosteloos en de uitkomst kunt u opslaan als bewijs van wat u heeft ingevuld. Doe de check vroeg in het traject, bij voorkeur voordat u offertes aanvraagt, zodat de aannemer weet waar hij rekening mee moet houden.
Waarom een algemene lijst nooit het laatste woord is: de landelijke regels voor vergunningvrij bouwen zijn bij de invoering van de Omgevingswet grotendeels in het omgevingsplan van de gemeente terechtgekomen. Gemeenten mogen die regels aanpassen en doen dat ook, bijvoorbeeld strenger in een beschermd dorpsgezicht of juist ruimer op een bedrijventerrein. Wat in de ene gemeente vergunningvrij is, kan in de buurgemeente een vergunning vragen.
Vaak vergunningvrij
De volgende verbouwingen zijn in de meeste gevallen vergunningvrij, zolang u binnen de voorwaarden blijft en de woning geen monument is:
- Interne verbouwingen zonder wijziging van de draagconstructie: een nieuwe keuken of badkamer, niet-dragende wanden verplaatsen, vloeren, plafonds en leidingwerk.
- Gewoon onderhoud: schilderen, dakpannen vervangen, voegwerk, kozijnen vervangen in dezelfde maat en indeling.
- Dakkapel aan de achterkant, of aan een zijkant die niet aan openbaar gebied grenst: met een plat dak, minimaal een halve meter uit de dakranden en doorgaans maximaal 1,75 meter hoog gemeten vanaf de voet van de dakkapel. Een dakdekker of timmerman die regelmatig dakkapellen plaatst, kent deze maten uit zijn hoofd.
- Aanbouw of bijgebouw in het achtererfgebied: binnen vier meter van de oorspronkelijke achtergevel mag een aanbouw doorgaans hoger zijn dan daarbuiten, en het totaal aan bebouwing op het erf is begrensd. Bij een klein erf is dat vaak de helft van het bebouwingsgebied; bij grotere erven gelden oplopende staffels. Laat deze berekening door de aannemer of de vergunningcheck doen, want de definitie van bebouwingsgebied luistert nauw.
- Zonnepanelen op het dak, binnen het dakvlak en met dezelfde hellingshoek als het dak.
- Erfafscheiding tot één meter hoog aan de voorkant en tot twee meter aan de achterkant, met voorwaarden voor de afstand tot openbaar gebied.
- Isolatie aan de binnenkant van muren en dak. Buitengevelisolatie die het uiterlijk van de gevel verandert, is vaak wel vergunningplichtig.
Vergunningvrij betekent niet regelvrij. Ook een vergunningvrij bouwwerk moet voldoen aan de technische eisen van het Besluit bouwwerken leefomgeving, aan het burenrecht en aan de regels van de welstand waar die gelden. Wat dat voor de verhouding met uw buren betekent, leest u in Verbouwen en de buren: rechten, plichten en goede afspraken.
Vaak een vergunning of melding nodig
- Dakkapel aan de voorkant, of aan een zijkant die grenst aan de openbare weg.
- Dragende muur doorbreken of verwijderen. Ruimtelijk is dit meestal vergunningvrij, maar de technische kant valt onder de regels voor de bouwactiviteit en, voor woningen in gevolgklasse 1, onder de bouwmelding van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen. Voor verbouwingen is de invoering van dat stelsel gefaseerd en meerdere keren verschoven; controleer de actuele situatie in het Omgevingsloket en op rijksoverheid.nl. Hoe het werk zelf verloopt, leest u in Dragende muur verwijderen: regels, risico's en stappenplan.
- Opbouw, extra verdieping of nokverhoging.
- Aanbouw aan de voorkant of zijkant grenzend aan openbaar gebied, of een aanbouw die dieper of hoger is dan de vrije maten toestaan.
- Verbouwingen aan een monument of in een beschermd stads- of dorpsgezicht, ook kleine wijzigingen aan de buitenkant. Bij een rijksmonument is daarnaast een vergunning voor de rijksmonumentenactiviteit nodig.
- Kozijnen wijzigen aan de voorkant: een andere indeling of een grotere opening.
- Slopen waarbij meer dan tien kubieke meter sloopafval vrijkomt of waarbij asbest wordt verwijderd: een sloopmelding, in de regel minimaal vier weken van tevoren; alleen voor de beperkte hoeveelheden asbest die een particulier zelf mag verwijderen geldt een termijn van minimaal één week.
- Bomen kappen op eigen erf: afhankelijk van de gemeente een kapvergunning.
- Woning splitsen, kamerverhuur of een andere functie, bijvoorbeeld van kantoor naar wonen.
Woont u in een appartement, dan komt daar nog een laag bij: naast de gemeente moet ook de Vereniging van Eigenaars akkoord zijn met wijzigingen aan gemeenschappelijke delen. Lees daarvoor Verbouwen in een VvE-appartement: toestemming, regels en stappen.
Wat kost een omgevingsvergunning
De gemeente brengt voor het behandelen van een aanvraag leges in rekening. De hoogte verschilt per gemeente en staat in de legesverordening, die u op de website van de gemeente of via overheid.nl vindt. Voor bouwactiviteiten zijn de leges doorgaans een percentage van de bouwsom, met een minimumbedrag voor kleine klussen en oplopende tarieven voor grotere verbouwingen. Omdat de leges aan de bouwsom zijn gekoppeld, is het verstandig een realistische en onderbouwde bouwsom op te geven. Houd er daarnaast rekening mee dat u voor de aanvraag vaak bouwtekeningen en, bij constructieve wijzigingen, een constructieberekening nodig heeft. Die laat u maken door een bouwkundig tekenaar, architect of constructeur; vraag daar vooraf een offerte voor.
Hoe lang duurt de procedure
- Reguliere procedure: de gemeente beslist binnen acht weken na ontvangst van een volledige aanvraag en kan die termijn eenmalig met zes weken verlengen. Na het besluit volgt een bezwaartermijn van zes weken waarin belanghebbenden, zoals buren, bezwaar kunnen maken.
- Uitgebreide procedure: bij een grotere afwijking van het omgevingsplan of bij bepaalde monumenten geldt een termijn van zes maanden, met een ontwerpbesluit waarop iedereen kan reageren.
Houd in uw planning rekening met de bezwaartermijn: veel vakmensen willen pas starten als de vergunning onherroepelijk is, omdat bouwen tijdens een lopend bezwaar op uw eigen risico gebeurt. Hoe u de vergunning in uw totale planning inpast, leest u in Hoe bereid je je voor op een verbouwing.
Bouwen zonder vergunning: de risico's
Bouwt u zonder vergunning terwijl die wel nodig was, dan kan de gemeente handhaven. Dat begint meestal met een bouwstop en een brief met de keuze: alsnog een vergunning aanvragen of het bouwwerk verwijderen. Volgt u die niet, dan kan een last onder dwangsom volgen en in het uiterste geval verplichte sloop op uw kosten. Legalisatie achteraf is soms mogelijk, maar alleen als het bouwwerk ook met een reguliere aanvraag vergund had kunnen worden, en de gemeente mag daarvoor hogere leges rekenen.
Ook buiten de gemeente om kan een illegale verbouwing u raken: bij verkoop moet u het melden en kan de koper een prijsverlaging eisen, een verzekeraar kan bij schade uitkering weigeren, en een buurman die zich stoort aan uw dakopbouw kan de gemeente om handhaving vragen, waarna die in beginsel verplicht is op te treden.
Vergunning aanvragen: zo werkt het
- Doe de vergunningcheck in het Omgevingsloket en bewaar de uitkomst.
- Vraag bij twijfel een vooroverleg aan, ook wel conceptaanvraag of omgevingsoverleg genoemd. De gemeente kijkt dan informeel mee naar uw plan voordat u de formele aanvraag indient. Dat kost soms leges, maar voorkomt een afwijzing en een tweede ronde tekenwerk.
- Laat tekeningen en zo nodig een constructieberekening maken. De gemeente vraagt om situatietekening, plattegronden, gevelaanzichten en doorsneden van de bestaande en de nieuwe toestand.
- Dien de aanvraag in via het Omgevingsloket met DigiD. U kunt een aannemer, architect of adviseur machtigen om dit namens u te doen.
- Informeer uw buren vooraf. Dat is niet verplicht, maar wel verstandig: de meeste bezwaren ontstaan door verrassing, niet door het bouwwerk zelf. Laat ze de tekeningen zien voordat de gemeente het besluit publiceert.
- Wacht de bezwaartermijn af voordat u start, of bespreek met de aannemer welk risico u neemt als u eerder begint.
Een goede aannemer of timmerman kent de regels in uw gemeente en kan de aanvraag vaak voor u voorbereiden. Leg bij de offerte vast wie de aanvraag indient, wie de tekeningen levert en wat er gebeurt als de vergunning later komt dan gepland. Op VerbouwPro plaatst u uw verbouwing kosteloos en reageren vakmensen uit uw regio met een geverifieerd profiel en reviews.