Mechanische ventilatie en wtw: onderhoud, vervangen en wie het doet

Ventilatie is het deel van de woning waar u pas aan denkt als er iets mis is: de box op zolder maakt steeds meer lawaai, er staat condens op de ramen, of de badkamer blijft na het douchen lang vochtig. Toch bepaalt de ventilatie voor een groot deel hoe gezond de lucht in huis is. Dit artikel legt uit welke ventilatiesystemen er zijn, wanneer een ventilatiebox of wtw-unit aan vervanging toe is, welk onderhoud nodig is en hoe vaak, wat de regels zeggen en wat een goede installateur of cv-monteur doet als hij het systeem vervangt of inregelt.

Waarom ventilatie belangrijk is, en na isoleren nog meer

In een bewoond huis komt de hele dag vocht en vervuiling in de lucht: door ademen, koken, douchen, de was drogen, schoonmaakmiddelen en nieuwe meubels. Milieu Centraal noemt ventileren nodig voor een gezond en comfortabel huis zonder vocht en schimmel, en wijst erop dat er binnen vaak meer fijnstof zit dan buiten. Het advies is om continu te ventileren: dag en nacht, het hele jaar door, ook in de winter. Een raam even wijd openzetten na het koken of douchen noemt Milieu Centraal luchten; dat is een aanvulling, geen vervanging van ventilatie.

In oudere woningen gebeurde een deel van de ventilatie ongemerkt via kieren, naden en enkel glas. Wie gaat isoleren, kieren dicht of nieuw glas laat plaatsen, maakt het huis luchtdichter, en dan valt die ongeplande ventilatie weg. Milieu Centraal is daar duidelijk over: als u isoleert, is het nog belangrijker om een goed ventilatiesysteem te hebben. Het vocht dat u produceert, moet dan via de ventilatie naar buiten; anders slaat het neer op de koudste plekken die overblijven, zoals buitenhoeken en koudebruggen bij kozijnen. Lees daarover ook Spouwmuurisolatie laten aanbrengen en Glas vervangen: HR++ of triple glas. Heeft u al last van condens of schimmel, dan helpt Vocht en schimmel in huis herkennen om eerst de oorzaak vast te stellen.

De beste aanpak is daarom om isolatie en ventilatie in één plan te nemen. Wie dat doet, verbetert het energielabel zonder er een vochtprobleem bij te krijgen, zoals u leest in Energielabel verbeteren: welke maatregelen tellen echt?

Welk ventilatiesysteem heeft u?

Installateurs en fabrikanten duiden ventilatiesystemen vaak aan met de letters A tot en met D. In woningen komen vooral drie systemen voor; systeem B, met mechanische toevoer en natuurlijke afvoer, wordt in woningen vrijwel niet toegepast.

Systeem A: natuurlijke ventilatie

Verse lucht komt binnen via roosters, klepraampjes en kieren, en vervuilde lucht verdwijnt via kanalen en openingen op natuurlijke wijze, zonder ventilator. Volgens Milieu Centraal hebben huizen die vóór 1975 zijn gebouwd natuurlijke ventilatie. Dat is vaak niet genoeg, zeker na isoleren. Milieu Centraal raadt aan om bij het vervangen van ramen of kozijnen meteen ventilatieroosters te laten plaatsen, en noemt zelfregelende of winddrukgestuurde roosters: die gaan bij harde wind wat dicht en bij weinig wind verder open, wat tocht en warmteverlies beperkt. Een kozijnspecialist of glaszetter kan zulke roosters in het kozijn of boven het glas plaatsen.

Systeem C: mechanische afvoer, natuurlijke toevoer

Bij mechanische ventilatie zuigt een centrale ventilatiebox, meestal op zolder, vervuilde lucht af via ventielen in de keuken, de badkamer en het toilet. De verse lucht komt via roosters of klepraampjes in de woonkamer en slaapkamers binnen. Volgens Milieu Centraal heeft ongeveer vier op de tien huizen in Nederland zo een systeem. Het werkt alleen goed als de toevoer open staat: houd de roosters open en zorg voor een spleet onder de binnendeuren of een rooster in de deur, zodat lucht door het huis kan stromen. Milieu Centraal noemt minstens anderhalve centimeter ruimte onder de deur.

Systeem D: balansventilatie met warmteterugwinning

Bij balansventilatie voert een unit evenveel verse lucht aan als er vervuilde lucht wordt afgevoerd, allebei via kanalen en ventielen. De meeste systemen hebben een warmteterugwinningsunit (wtw): de warmte uit de uitgaande lucht verwarmt de binnenkomende lucht, zodat u ventileert met weinig warmteverlies. Toevoerventielen zitten in de woonkamer en slaapkamers, afvoerventielen in de keuken, de badkamer en het toilet. Volgens Milieu Centraal wordt centrale balansventilatie vooral in nieuwbouw toegepast. Heeft uw woning balansventilatie, dan zijn roosters in de ramen niet nodig en kunnen ze het rendement zelfs verlagen; laat dat meenemen als u ramen of kozijnen vervangt.

Sinds 2016 moeten balansventilatie-units volgens Milieu Centraal een bypass hebben: als de buitenlucht koeler is dan de binnenlucht, gaat de verse lucht om de warmtewisselaar heen, zodat u in de zomer 's nachts kunt koelen met buitenlucht.

Decentrale wtw: per kamer

Bij een bestaande woning zonder kanalen is een centraal systeem D vaak lastig in te bouwen. Een alternatief is decentrale balansventilatie: een unit per ruimte, meestal in de buitengevel, die zelf lucht aanvoert, afvoert en warmte terugwint. Milieu Centraal noemt dit geschikt voor bestaande woningen. Voor een huis met natuurlijke ventilatie noemt Milieu Centraal een vraaggestuurde unit met warmteterugwinning in de buitenmuur van de woonkamer als goede verbetering.

Vraaggestuurd en CO2-gestuurd

Zowel mechanische afvoer als balansventilatie kan vraaggestuurd zijn: sensoren meten het CO2-gehalte en soms de luchtvochtigheid, en het systeem ventileert harder of zachter op basis daarvan. Is er niemand thuis, dan gaat de unit automatisch zuiniger draaien. Dat scheelt energie en u hoeft niet zelf aan de standen te draaien. Milieu Centraal geeft als richtlijn dat een CO2-gehalte onder de 750 ppm goed is en boven de 1200 ppm ongezond, en dat een luchtvochtigheid tussen 40 en 60 procent goed is.

Wanneer is een ventilatiebox aan vervanging toe?

Een vaste vervangingsleeftijd is er niet, en zolang de box goed werkt, hoeft hij niet weg. Signalen dat vervangen verstandig is:

• Een oude wisselstroommotor. Kijk op het typeplaatje van de box. Staat er AC, wisselstroom of 230 V, dan is het een wisselstroommotor. Volgens Milieu Centraal werken ventilatieboxen van vóór 2010 meestal nog op wisselstroom. Een box met een gelijkstroommotor (DC, ook wel EC-motor genoemd) is zuiniger en stiller. Bedieningen via een app of afstandsbediening horen meestal bij een gelijkstroombox.
• Geluid. Een box die bromt, ratelt of fluit, of geluid dat via de kanalen in de slaapkamer komt. Soms helpt schoonmaken, opnieuw inregelen of een geluiddemper in het kanaal; bij een versleten motor of lager is vervangen vaak de betere keuze.
• Te weinig afzuiging. De badkamer blijft lang beslagen of de keuken ruikt nog uren naar eten, terwijl ventielen en kanalen schoon zijn.
• Een wtw-unit zonder bypass. Oudere balansventilatie-units hebben soms geen bypass. Achteraf inbouwen kan, maar is volgens Milieu Centraal vaak duur; bij een oude unit kan vervangen logischer zijn.
• Plannen voor een warmtepomp. Milieu Centraal noemt het vervangen van de box ook als u een ventilatiewarmtepomp overweegt, die warmte uit de afvoerlucht gebruikt voor de verwarming of het douchewater. Meer over warmtepompen leest u in Warmtepomp laten installeren: hybride of all-electric.

Ventilatie-units hebben sinds 1 januari 2016 een energielabel, waarop ook het geluidsniveau staat. Volgens Milieu Centraal hebben units voor mechanische afvoer meestal label B of C; het zuinigste label is A+. Milieu Centraal noemt als maximaal geluidsniveau 45 dB, en 40 dB voor units die in 2018 of later op de markt zijn gekomen; volgens de Europese ecodesignregels gelden die grenzen voor units zonder kanalen, zoals decentrale units in de gevel. Vergelijk bij andere units het geluidsniveau op het label.

Onderhoud: wat u zelf doet en wat de monteur doet

Vuile filters, ventielen en kanalen laten de ventilator harder werken, maken meer lawaai en verminderen de luchtverversing. Milieu Centraal geeft per systeem de volgende richtlijnen.

Mechanische afvoer (systeem C)

• Roosters en ventielen: minstens één keer per jaar goed schoonmaken. Ventielen kunt u losnemen en met een sopje reinigen. Zet ze daarna op precies dezelfde plek en in dezelfde stand terug; markeer ze vooraf, want een verdraaid ventiel verstoort de verdeling van de lucht.
• Box en motor: ongeveer elke twee jaar laten onderhouden door een monteur.
• Hele systeem: ongeveer elke vier jaar laten controleren en zo nodig opnieuw laten inregelen.
• Afvoerkanalen: minstens eens in de acht jaar laten reinigen.

Balansventilatie met wtw (systeem D)

• Filters: twee keer per jaar vervangen door schone filters en er tussendoor minstens één keer met de stofzuiger overheen gaan. Woont u aan een drukke weg, dan vaker. Nieuwere bedieningen geven met een lampje aan wanneer de filters aan de beurt zijn.
• Ventielen: ongeveer elke twee jaar laten schoonmaken door een monteur. Doet u het zelf, maak ze dan één voor één schoon en markeer ventiel en houder.
• Unit en bypass: ongeveer elke twee jaar laten onderhouden; het hele systeem ongeveer elke vier jaar laten controleren en zo nodig inregelen.
• Kanalen: ongeveer eens in de acht jaar laten reinigen door een vakbedrijf.

Bij balansventilatie wijst Milieu Centraal erop dat de installateur het systeem na elk onderhoud opnieuw moet inregelen. Kiest u voor een onderhoudscontract, dan raadt Milieu Centraal een bedrijf met het keurmerk Ventilatiekeur aan.

Gebruik: nooit uitzetten

Zet mechanische ventilatie volgens Milieu Centraal nooit uit, behalve voor onderhoud of bij een ramp in de buurt als de overheid adviseert ramen en deuren te sluiten. Ook bij rookoverlast van een brand adviseert de brandweer ramen en deuren te sluiten en de ventilatie uit te schakelen; zet hem weer aan als het advies is ingetrokken. Met drie standen gebruikt u stand 1 als u weg bent, stand 2 als u thuis bent, ook 's nachts, en stand 3 bij koken en douchen. Zet de ventilatie op de hoogste stand als er veel mensen in huis zijn of als u binnen de was droogt.

Wat de installateur doet bij vervangen of nieuw aanleggen

Een box omwisselen lijkt eenvoudig, maar een goed werkend systeem vraagt meer dan een nieuw apparaat aan dezelfde kanalen. Let erop dat de installateur:

• de capaciteit bepaalt. Hoeveel lucht moet er per ruimte worden afgevoerd en aangevoerd? Dat hangt af van de ruimten, hun vloeroppervlak en wat er staat, zoals een kooktoestel. Een te kleine unit draait continu op volle kracht en maakt lawaai, een te grote is onnodig.
• per ruimte inregelt. Na plaatsing stelt hij de ventielen zo in dat elke ruimte de juiste hoeveelheid lucht krijgt, en meet hij dat na. Vraag om de meetwaarden per ventiel; die zijn later bij onderhoud bruikbaar.
• aandacht heeft voor geluid. Een box die trillingsvrij is opgehangen, geluiddempers in de kanalen en een unit die niet op de hoogste stand hoeft te draaien om genoeg te ventileren, voorkomen dat u de ventilatie gaat uitzetten omdat hij hinderlijk is. Milieu Centraal noemt ook het bevestigen van de unit met geluiddempend materiaal, of een afsluitbare kast eromheen.
• de condensafvoer aansluit bij een wtw-unit. In de warmtewisselaar ontstaat condenswater; dat wordt meestal via een sifon op de riolering aangesloten, en op een onverwarmde zolder hoort die afvoer vorstvrij te liggen. Volg hiervoor de installatievoorschriften van de fabrikant.
• de toevoer controleert. Bij systeem C: zijn er genoeg roosters in de verblijfsruimten, werken ze en zijn ze bereikbaar? Zijn er spleten onder de deuren? Bij systeem D: zitten er nog roosters in de ramen die beter dicht kunnen?
• de bediening en sensoren goed plaatst, en u uitlegt hoe de standen, de filtermelding en eventueel de bypass werken.

Komt er een nieuwe aansluiting op een groep in de meterkast, of moet er een stopcontact op zolder bij, dan kan een elektricien dat verzorgen; veel ventilatie-installateurs doen dit zelf. Wie u voor welk deel van de installatie belt, leest u in Loodgieter, installateur of cv-monteur: wie belt u waarvoor.

Wat zeggen de regels?

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) stelt minimumeisen aan ventilatie. Voor bestaande woningen geldt onder meer dat elke verblijfsruimte een ventilatievoorziening met een minimale capaciteit per vierkante meter vloer moet hebben, en dat een toiletruimte en een badruimte een eigen afvoer hebben die rechtstreeks naar buiten gaat (artikelen 3.67 en 3.71 Bbl). Voor een toiletruimte is dat minimaal 7 dm³/s en voor een badruimte 14 dm³/s; een verblijfsruimte met een kooktoestel moet minimaal 21 dm³/s rechtstreeks naar buiten kunnen afvoeren. Verder moet een verblijfsruimte een spuivoorziening hebben, zoals een raam dat open kan, om snel te kunnen luchten.

Bij een verbouwing geldt in de regel het rechtens verkregen niveau: de kwaliteit mag na de verbouwing niet slechter zijn dan ervoor, met de eisen voor bestaande bouw als ondergrens en de nieuwbouweisen als bovengrens. Voor installaties maakt het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) een onderscheid: bij het volledig vernieuwen of compleet nieuw installeren van bouwwerkinstallaties, zoals mechanische ventilatie, gelden de nieuwbouweisen (artikel 5.4, lid 3 Bbl); bij gedeeltelijke vernieuwing geldt het rechtens verkregen niveau. IPLO noemt mechanische ventilatie als voorbeeld, maar zegt niet of het vervangen van alleen de box als gedeeltelijke vernieuwing geldt. Legt u een compleet nieuw systeem aan, vraag de installateur dan uitdrukkelijk om het te ontwerpen volgens de nieuwbouweisen. Twijfelt u welk niveau voor uw situatie geldt, dan is de gemeente het aanspreekpunt.

Woont u in een appartement met een gezamenlijk afvoerkanaal of een collectief ventilatiesysteem, overleg dan vooraf met de vereniging van eigenaren: de unit op uw eigen zolder of in uw berging moet passen bij het kanaal van het gebouw.

Subsidie: alleen samen met isolatie

Sinds 1 januari 2026 valt energiezuinige ventilatie onder de Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) voor woningeigenaren, maar alleen als u de ventilatie combineert met een of meer isolatiemaatregelen. Volgens RVO komen drie soorten in aanmerking: een centrale mechanische afzuigventilator met minimaal twee CO2-sensoren, centrale balansventilatie met wtw en decentrale balansventilatie met wtw, elk met eisen aan capaciteit en, bij wtw, aan het rendement. Vochtsensoren, bewegingssensoren of een standenschakelaar tellen niet als CO2-sturing.

Verdere voorwaarden volgens RVO: de ventilatie is geïnstalleerd op of na 1 januari 2026, door een (bouw)installatiebedrijf en niet door uzelf; de unit is nieuw; de woning heeft een bouwjaar vóór 1 januari 2019, of de omgevingsvergunning is vóór 1 juli 2018 aangevraagd; en u vraagt de subsidie aan na de installatie, binnen 24 maanden na de installatie van de ventilatie en van de isolatiemaatregel. Staat de unit niet op de meldcodelijst, dan moet u bij de aanvraag de technische documentatie meesturen en loopt u het risico op afwijzing. Controleer vooraf of de unit op de meldcodelijst ventilatie-units van RVO staat. Een combinatie van isolatie met alleen ventilatie verhoogt het subsidiebedrag voor de isolatie niet. De voorwaarden veranderen regelmatig; lees de actuele regels op rvo.nl voordat u een offerte tekent.

Wat hoort er in de offerte?

• merk, type en capaciteit van de unit, het energielabel en of de motor gelijkstroom is;
• bij wtw: het rendement, de bypass en de meldcode als u ISDE wilt aanvragen;
• of de unit vraaggestuurd is, met hoeveel en welke sensoren;
• wat er aan kanalen, ventielen, geluiddempers, roosters en de condensafvoer wordt gedaan;
• het inregelen per ruimte en een overzicht van de meetwaarden;
• het afvoeren van de oude box, de garantie en de onderhoudsafspraken, met de interval voor filters en controle.

Samengevat: ventileer continu, en zeker na isoleren of nieuw glas. Maak ventielen en roosters zelf schoon, vervang wtw-filters op tijd en laat box, kanalen en inregeling periodiek nakijken. Een oude wisselstroombox vervangen door een zuinige gelijkstroomunit is vaak een eenvoudige verbetering. Op VerbouwPro plaatst u uw klus kosteloos en reageren cv-monteurs en installateurs uit uw regio.