Rond koolmonoxide en de cv-ketel lopen verplichtingen en adviezen door elkaar. Veel bewoners denken dat jaarlijks onderhoud wettelijk verplicht is en dat een koolmonoxidemelder net als een rookmelder moet; het omgekeerde is dichter bij de waarheid. Wat de wet wél streng regelt, is wie aan een gasverbrandingstoestel mag werken. Dit artikel zet per onderwerp op een rij wat in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) staat, wat de brandweer en de GGD adviseren en wat u zelf kunt controleren. Het is algemene informatie; de handleiding van uw toestel en uw melder gaan voor op algemene vuistregels.
Rookmelders: wél verplicht, op elke bouwlaag
Sinds 1 juli 2022 geldt de rookmelderplicht voor alle woningen, ook bestaande. Artikel 3.117 lid 1 Bbl schrijft voor dat een woonfunctie op iedere bouwlaag met een verblijfsruimte, of met een besloten ruimte waardoor een vluchtroute loopt tussen een verblijfsruimte en de uitgang van de woning, een rookmelder heeft die voldoet aan EN 14604. In gewoon Nederlands, zoals de Rijksoverheid het samenvat: op iedere verdieping met een woonkamer, slaapkamer of keuken moet een rookmelder hangen; een zolder of kelder die u alleen als berging of droogruimte gebruikt, hoeft niet. Voor nieuwbouw gelden al langer zwaardere eisen (artikel 4.211 Bbl): rookmelders volgens NEN 2555, dus aangesloten op het lichtnet en onderling gekoppeld, in elke verblijfsruimte en op de vluchtroute. Bij een ingrijpende verbouwing kan uw gemeente de nieuwbouweisen op het verbouwde deel toepassen; vraag dat na bij de vergunningaanvraag.
De eigenaar moet de rookmelders plaatsen; huurt u, dan is dat de verhuurder, al mag van u als huurder worden verwacht dat u de batterij controleert en vervangt. In een appartement met een vereniging van eigenaren plaatst u zelf de melders in uw eigen woning; de plicht geldt niet voor gemeenschappelijke ruimten zoals het trappenhuis. De gemeente handhaaft. Praktisch advies van de Rijksoverheid: hang de melder aan het plafond, bij voorkeur in de hal, op minimaal vijftig centimeter van een muur of hoek en dertig centimeter van een lamp, niet bij ventilatieopeningen of een verwarming, en kies een melder met een batterij die tien jaar meegaat.
Koolmonoxidemelder: niet verplicht, wel dringend geadviseerd
Voor een koolmonoxidemelder kent het Bbl geen verplichting, niet voor bestaande woningen en ook niet voor nieuwbouw. Er zijn in de consultatie van het Bbl wel pleidooien geweest om die plicht op te nemen, maar de wetgever heeft gekozen voor een ander spoor: de certificering van installateurs (zie verderop). Dat een melder niet verplicht is, maakt hem niet overbodig. De brandweer en de GGD adviseren iedereen met een verbrandingstoestel in huis om meerdere koolmonoxidemelders op te hangen, nadrukkelijk ook bij een moderne, gesloten cv-ketel: in elke ruimte waar een toestel staat en in ruimten waar mensen lang verblijven, zoals de slaapkamer. Woont u in een portiekwoning of flat met een gemeenschappelijk rookgaskanaal, dan is een melder nog belangrijker, omdat koolmonoxide ook uit de woning van de buren kan binnenkomen.
Koop alleen een melder met de norm NEN-EN 50291 op de verpakking; de brandweer adviseert een exemplaar dat vijf tot tien jaar meegaat en de Consumentenbond publiceert een lijst met geteste melders. Schrijf de plaatsingsdatum en de vervangdatum op de melder. De testknop controleert alleen de batterij en het alarm, niet of de sensor nog koolmonoxide meet; na de door de fabrikant opgegeven levensduur vervangt u de melder dus ook als hij nog piept bij een test. Een combimelder voor rook en koolmonoxide is volgens de brandweer alleen geschikt in de ruimte waar het verbrandingstoestel staat; elders hangen rook- en CO-melder op verschillende hoogten en kiest u twee aparte melders.
Waar hangt u de CO-melder?
Koolmonoxide is bijna even zwaar als lucht en mengt zich gelijkmatig; het stijgt dus niet zoals rook, maar zakt ook niet naar de vloer. De brandweer geeft daarom twee verschillende plaatsingsadviezen, gebaseerd op onderzoek van de Brandweeracademie.
- In de ruimte met het verbrandingstoestel (cv-ketel, geiser, gashaard, houtkachel): aan het plafond, omdat de warme lucht rond het toestel de koolmonoxide eerst omhoog voert. Op een horizontale afstand van één tot drie meter van het toestel, centraal in de ruimte, minimaal dertig centimeter van de muren en niet naast luchtin- of uitlaten of andere objecten aan het plafond. Bij een schuin plafond monteert u de melder op het schuine deel, op dezelfde afstand van het toestel.
- In ruimten zonder toestel, zoals de slaapkamer: op ademhoogte, dat is de hoogte waarop u slaapt of zit, niet achter gordijnen of kasten en niet naast ventilatieroosters.
- Nooit direct boven een kooktoestel, naast luchtin- of uitlaten of verstopt achter meubels.
Wijkt de handleiding van uw melder hiervan af, dan volgt u de handleiding of vraagt u de leverancier om uitleg. Gaat het alarm af: waarschuw uw huisgenoten, ga naar buiten en bel 112; ga niet terug naar binnen om te kijken.
Koolmonoxidevergiftiging herkennen
Koolmonoxide is reuk- en kleurloos. De eerste klachten lijken op griep: hoofdpijn, misselijkheid, duizeligheid, vermoeidheid, sufheid, verwardheid, een versnelde hartslag en braken. Twee kenmerken onderscheiden een vergiftiging van griep, aldus de GGD: de klachten nemen af zodra u buiten bent en alle aanwezigen krijgen klachten, al kunnen die per persoon verschillen; ook huisdieren worden ziek. Bij hogere concentraties volgen bewusteloosheid, blijvende hersenschade en overlijden. Jaarlijks overlijden in Nederland volgens de brandweer gemiddeld vijf tot tien mensen en belanden honderden in het ziekenhuis; de Onderzoeksraad voor Veiligheid schat het werkelijke aantal slachtoffers drie tot vijf keer hoger, omdat de vergiftiging vaak niet wordt herkend.
Lastiger is de chronische variant: wie langdurig een kleine hoeveelheid inademt, krijgt vage en wisselende klachten, van ochtendhoofdpijn tot somberheid en vergeetachtigheid, terwijl de melder niet afgaat, want die alarmeert pas bij hogere concentraties. Heeft u aanhoudende klachten die thuis opkomen en buiten verminderen, en heeft u een verbrandingstoestel dat regelmatig brandt, bespreek dat dan met uw huisarts en laat het toestel controleren. Ventileren is de eerste verdedigingslinie: de GGD en de brandweer adviseren dag en nacht een rooster open of een raam op een kier.
Cv-onderhoud: hoe vaak, en wie is verantwoordelijk?
Een wettelijke onderhoudsplicht voor de eigenaar-bewoner van een cv-ketel bestaat niet. Wel bestaan er drie andere bronnen van verplichting of advies. Ten eerste de fabrikant: de installatievoorschriften geven een onderhoudsinterval, vaak jaarlijks of tweejaarlijks, en de fabrieksgarantie kan vervallen als dat niet wordt gevolgd. Ten tweede de verzekeraar: sommige opstal- of inboedelpolissen bevatten een clausule over periodiek onderhoud van stookinstallaties; controleer uw polisvoorwaarden. Ten derde het veiligheidsadvies: de brandweer en de GGD adviseren een jaarlijkse controle door een gecertificeerd vakman, de Rijksoverheid noemt minstens één keer per twee jaar. Bij een oudere ketel, een open toestel of intensief gebruik is jaarlijks verstandig; bij een jonge, gesloten HR-ketel volgt u het fabrieksinterval. Zet het moment vast in uw onderhoudskalender, bij voorkeur in het voorjaar of de zomer, als installateurs ruimte hebben.
Huurt u, dan is het onderhoud van de cv-installatie een zaak van de verhuurder: het hoort niet bij de kleine herstellingen die voor rekening van de huurder komen. U mag als huurder dus van de verhuurder verlangen dat de ketel periodiek wordt onderhouden door een gecertificeerd bedrijf. In een appartementencomplex is de vereniging van eigenaren of de verhuurder verantwoordelijk voor het onderhoud van de gemeenschappelijke rookgasafvoer; de Rijksoverheid adviseert bewoners om te vragen naar een bewijs dat die afvoer is gecontroleerd en veilig is, en om bij vervanging van de ketel vooraf te controleren of het nieuwe toestel geschikt is voor het gezamenlijke kanaal.
Sinds 1 april 2023: alleen een CO-vrij gecertificeerd bedrijf
Dit is het onderdeel dat wél hard in de wet staat. Artikel 6.45 Bbl bepaalt dat het installeren, repareren en onderhouden van een gebouwgebonden gasverbrandingstoestel en de bijbehorende rookgasafvoer en verbrandingsluchttoevoer, en het daarna in bedrijf stellen en vrijgeven van het toestel, uitsluitend door een certificaathouder mag worden verricht. De regel richt zich tot degene die het werk uitvoert én degene die het laat uitvoeren (lid 1): een bewoner die een niet-gecertificeerde klusser aan zijn ketel laat werken, is zelf ook in overtreding en riskeert handhaving door de gemeente. Het gaat om alle toestellen op gas voor verwarming of warm water: cv-ketels, geisers, gasboilers, moederhaarden en gas-sfeerhaarden. Niet onder het verbod vallen gasfornuizen en kooktoestellen, losse gaskachels en terrasverwarmers, en werkzaamheden aan gasleidingen, radiatoren en expansievaten. Eenvoudige handelingen mag u zelf blijven doen: de resetknop gebruiken, cv-water bijvullen, de stekker eruit halen, batterijen vervangen, de thermostaat instellen.
Zo controleert u een bedrijf. Gecertificeerde bedrijven staan in het openbare register gasverbrandingsinstallaties van de Toelatingsorganisatie Kwaliteitsborging Bouw (TloKB); zoek op bedrijfsnaam of vestigingsplaats en controleer de status van het certificaat en welke certificerende instelling erbij staat. Een gecertificeerd bedrijf voert het voorgeschreven beeldmerk CO-vrij op offertes, website en bedrijfswagen (artikel 6.47 Bbl), en de monteur draagt een legitimatiebewijs met dat beeldmerk, dat u mag vragen te zien. Staat een bedrijf net gecertificeerd nog niet in het register, dan kan dat enkele werkdagen duren; vraag dan het certificaat. Meet de monteur tijdens zijn werk een te hoge koolmonoxideconcentratie in een ruimte waar mensen kunnen zijn, dan moet hij dat onmiddellijk melden aan u, aan de gemeente en aan zijn certificerende instelling (artikel 6.46 Bbl). Heeft u een klacht over het werk, dan kunt u terecht bij die certificerende instelling, die in het register bij het bedrijf staat vermeld. Welke vakman u verder waarvoor belt, leest u in Loodgieter, installateur of cv-monteur; wat het CO-vrij-beeldmerk onderscheidt van vrijwillige keurmerken staat in Keurmerken in de bouw uitgelegd.
Open verbrandingstoestellen en ventilatie
Een open toestel, zoals een keukengeiser zonder afvoer, een oude open gaskachel of een open haard, haalt zijn verbrandingslucht uit de ruimte waarin het staat en loost soms ook daar zijn rookgassen. Daarmee is het de grootste risicofactor in huis: bij te weinig toevoer van verse lucht verbrandt het gas onvolledig en ontstaat koolmonoxide, en een verstopt of lek afvoerkanaal brengt de gassen terug de kamer in. Signalen die de brandweer noemt: een geeloranje in plaats van blauwe vlam, roet of roest op het toestel, condens op ramen en muren bij gebruik, en een afvoer met veel bochten of horizontale stukken. Een verwarmingsinstallateur of cv-monteur met CO-vrij-certificaat kan het toestel beoordelen; vervanging door een gesloten toestel of een alternatief zonder verbranding is bij een open geiser vaak de veiligste optie, en de loodgieter kan dan de warmwatervoorziening aanpassen. Laat een schoorsteen van een hout- of kolenkachel jaarlijks vegen en laat de aansluitingen controleren.
Ventilatie blijft in alle gevallen nodig, ook bij gesloten toestellen en zeker na isolatie- of kierdichtingswerk: wat vroeger via naden en kieren binnenkwam, moet nu via roosters en ventilatievoorzieningen. Plak roosters niet dicht in de winter, en laat bij een verbouwing de ventilatie van de ruimte met het toestel meenemen in het ontwerp. Samengevat: rookmelders zijn verplicht, een CO-melder is verstandig, cv-onderhoud is een fabrieks- en veiligheidsadvies, en werk aan het gastoestel is wettelijk voorbehouden aan een gecertificeerd bedrijf dat u in het register kunt opzoeken.