Lood is sinds 1960 niet meer toegestaan voor nieuwe drinkwaterleidingen, maar het oude leidingwerk is nooit overal vervangen. De Gezondheidsraad schatte in 2019 dat nog in de orde van honderd- tot tweehonderdduizend woningen van vóór 1960 loden leidingen hebben, vaak verborgen in muren en vloeren of alleen nog als een kort stuk bij de watermeter. Het kraanwater uit het leidingnet is in Nederland van hoge kwaliteit; het probleem ontstaat pas in huis, waar stilstaand water lood uit de buis opneemt. Dit artikel legt uit hoe u een loden leiding herkent, wat het gezondheidsadvies is, wie wat moet vervangen, wat u als huurder kunt eisen en hoe u de vervanging het slimst aanpakt.
Welke woningen en waar u kijkt
Risicowoningen zijn woningen die vóór 1960 zijn gebouwd en sinds die tijd niet ingrijpend zijn gerenoveerd: vooroorlogse stadswoningen, arbeiderswoningen, oude boerderijen en gesplitste herenhuizen. Ook een woning die wel is verbouwd kan nog een loden stuk hebben op een plek die bij de verbouwing niet is aangeraakt: de leiding van de watermeter naar de keuken, een aftakking naar een buitenkraan, een oude toiletaanvoer of de leiding in de kruipruimte. In een appartementencomplex kan de stijgleiding of de leiding in de gemeenschappelijke kelder van lood zijn, terwijl de leidingen in uw eigen appartement al zijn vervangen.
Begin bij de watermeter en de hoofdkraan, meestal in de meterkast, onder een luik bij de voordeur of in de kruipruimte. Volg de leiding vanaf de meter zo ver als u kunt: naar de keukenkraan, de badkamer, het toilet en de cv-ketel. Kijk ook in de kruipruimte en bij doorvoeren door muren en vloeren, waar oude stukken vaak zijn blijven zitten omdat ze lastig bereikbaar waren.
Zo herkent u een loden leiding
- Kleur en oppervlak: dof donkergrijs tot blauwgrijs, zonder glans. Koper is roodbruin of groen uitgeslagen; verzinkt staal is lichtgrijs en vaak roestig bij koppelingen; kunststof is wit, grijs of zwart en licht van gewicht.
- Krastest: krast u met een mesje of schroevendraaier over het oppervlak, dan wordt lood direct glanzend zilverkleurig. Koper en staal krassen nauwelijks.
- Vorm: loden leidingen zijn zacht en buigzaam; ze lopen vaak kronkelig, met bochten zonder knie- of koppelstukken en met verdikkingen bij soldeerplaatsen.
- Klank: tikt u er met een lepel op, dan klinkt lood dof; koper en staal klinken helder.
- Magneet: een magneet blijft niet aan lood of koper plakken, wel aan verzinkt staal. De magneet onderscheidt dus staal van de rest; de krastest onderscheidt lood van koper.
Twijfelt u, dan kunt u het water laten testen door een gecertificeerd laboratorium, bij voorkeur met een stagnatiemeting van water dat een nacht in de leiding heeft stilgestaan. Drinkwaterbedrijven zoals Vitens hebben een loodloket waar u een foto van de leiding kunt voorleggen. Een erkend installateur ziet het meestal in één oogopslag.
Gezondheid: wat de Gezondheidsraad en het RIVM adviseren
Lood hoopt zich op in het lichaam en is vooral schadelijk voor de hersenontwikkeling. De Gezondheidsraad concludeerde in zijn advies Loodinname via kraanwater (2019) dat lood schadelijker is dan eerder werd aangenomen en dat de risicogroepen zijn: zuigelingen die flesvoeding krijgen, jonge kinderen tot ongeveer zeven jaar en ongeboren kinderen via hun zwangere moeder. Bij kinderen kan te veel lood leiden tot een lager IQ; bij volwassenen vergroot het de kans op hart- en vaatziekten en chronische nierschade. In woningen met loden leidingen kan volgens het RIVM een groot deel van de dagelijkse loodinname uit kraanwater komen.
Het advies is eenduidig: laat loden leidingen vervangen. Zolang dat niet is gebeurd, adviseren de Gezondheidsraad, het RIVM en de drinkwaterbedrijven om voor zwangeren, flesvoeding en jonge kinderen flessenwater te gebruiken en de kraan elke ochtend en na langere afwezigheid eerst goed door te spoelen voordat u water drinkt of ermee kookt. Warm water uit de kraan is voor consumptie af te raden, omdat warm water meer lood opneemt. Een kraanwaterfilter wordt door gemeenten en drinkwaterbedrijven hoogstens als tijdelijke noodmaatregel gezien, niet als oplossing; er bestaat voor zover ons bekend geen Nederlandse certificering voor loodfilters, en een filter beschermt alleen de kraan waarop hij zit. De wettelijke norm voor lood in drinkwater aan de kraan wordt in Europees verband aangescherpt van 10 naar 5 microgram per liter; die strengere grens geldt vanaf 2036 en tot die tijd blijft 10 microgram de formele norm, al hanteert het RIVM de waarde van 5 microgram nu al in zijn voorlichting.
Wie is verantwoordelijk: tot en na de watermeter
De verantwoordelijkheid is scherp verdeeld. Het drinkwaterbedrijf is verantwoordelijk voor de hoofdleiding in de straat en de aansluitleiding tot en met de watermeter. De drinkwaterbedrijven hebben hun eigen netten vrijwel volledig loodvrij gemaakt en zoeken de laatste loden aansluitleidingen actief op; meldt u een vermoeden, dan komen zij kijken en vervangen zij hun deel kosteloos. Alles ná de watermeter, de binneninstallatie, is de verantwoordelijkheid van de eigenaar van het pand: bij een koopwoning uzelf, bij een huurwoning de verhuurder, bij een appartement de Vereniging van Eigenaars voor de gemeenschappelijke leidingen en de eigenaar voor de leidingen in het eigen appartement. De splitsingsakte bepaalt waar die grens precies ligt; hoe u binnen een VvE zo'n werk organiseert, leest u in Verbouwen in een VvE-appartement: toestemming en regels. Een eigenaar-bewoner is wettelijk niet verplicht loden leidingen te vervangen, maar draagt wel het gezondheidsrisico; sommige gemeenten bieden ondersteuning of een subsidie, dus informeer bij uw gemeente.
Huurwoning: lood in het drinkwater is een gebrek
Huurt u, dan is de verhuurder verantwoordelijk voor het vervangen van loden leidingen. De Huurcommissie beschouwt een te hoge loodconcentratie in het kraanwater als ernstig gebrek: in de aanvullende C-lijst van het Beleidsboek Gebreken staat dat leidingwater uit de inpandige drinkwaterinstallatie op een tappunt gemiddeld niet meer dan 5 microgram lood per liter mag bevatten. Bij een gebrek in categorie C kan de Huurcommissie de huur van een sociale huurwoning tijdelijk verlagen tot 40 procent van de geldende huurprijs, totdat het gebrek is verholpen. Volgens het beleidsboek ligt het aan de huurder om de te hoge concentratie aan te tonen met een meting door een gecertificeerd laboratorium volgens een van de voorgeschreven methoden; vraag de verhuurder daarom eerst zelf om een meting of om vervanging en leg uw verzoek schriftelijk vast. De Rijksoverheid wijst erop dat u bij een weigerende verhuurder naar de Huurcommissie of, in de vrije sector, naar de rechter kunt.
Daarnaast heeft het kabinet in 2022 besloten tot een verbod op loden leidingen in huurwoningen en kindlocaties (kinderopvang, gastouderopvang en basisscholen), vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving, met als grens dezelfde 5 microgram per liter en een overgangstermijn voor eigenaren. Dat verbod geeft gemeenten de mogelijkheid om verhuurders bestuursrechtelijk tot vervanging te dwingen. Op het moment van schrijven was de datum van inwerkingtreding van deze bepaling nog niet vastgesteld; controleer de actuele stand bij uw gemeente of op de website van de Rijksoverheid. Voor eigenaar-bewoners geldt het verbod niet.
Vervangen: aanpak, combineren met een verbouwing en welke vakman
Het vervangen van loden leidingen is werk voor een loodgieter of een erkend installatiebedrijf: de nieuwe leiding wordt in koper of kunststof gelegd, de oude wordt zo veel mogelijk verwijderd en de installatie wordt op dichtheid getest en goed doorgespoeld. Vraag naar een installateur die is ingeschreven in het Handelsregister en bij voorkeur erkend is via een branche-erkenning; waar u verder op let, staat in Zo herkent u een betrouwbare loodgieter. Laat na het werk eventueel een controlemeting uitvoeren, zeker als er jonge kinderen in huis zijn.
Het meeste werk zit niet in de leiding zelf, maar in het openen en herstellen van muren, vloeren en plafonds waar de leiding doorheen loopt. Daarom is het verstandig de vervanging te combineren met een verbouwing van de keuken of badkamer, het vervangen van een vloer of een grotere renovatie door een aannemer: de wanden zijn dan toch open en het hak- en herstelwerk hoeft maar één keer. Neem het vervangen van alle loden leidingwerk, inclusief oude aftakkingen en de leiding in de kruipruimte, expliciet op in de offerte, zodat niet alleen het zichtbare stuk wordt vervangen. Laat ook oude kranen en koppelingen met loodhoudend soldeer meenemen en spoel nieuwe leidingen de eerste maanden dagelijks goed door, want ook nieuw leidingmateriaal kan tijdelijk wat metaal afgeven.
Koopt u een woning van vóór 1960, laat de bouwkundige keurder dan uitdrukkelijk naar loden leidingen kijken en neem de vervanging mee in uw onderhandeling of verbouwbudget. Verkoopt u, dan bent u gehouden bekende gebreken te melden. In beide gevallen is een leidinginspectie goedkoper dan de onzekerheid.