Tot 1 juli 1993 was asbest in Nederland een gewoon bouwmateriaal. Het was goedkoop, sterk, brandwerend en isolerend, en het zit daarom in honderdduizenden woningen die vóór 1994 zijn gebouwd of verbouwd. Zolang asbest met rust wordt gelaten, is het risico klein. Het probleem ontstaat bij verbouwen: zagen, boren, breken en schuren maken vezels los die u inademt. Daarom gelden er strenge regels voor wie asbest mag onderzoeken en verwijderen, en zijn er stappen die u als woningeigenaar moet zetten voordat de sloophamer tevoorschijn komt. Dit artikel legt uit waar asbest zit, waarom u het niet met het blote oog herkent, wanneer een inventarisatie verplicht is, wat u zelf mag verwijderen en wat u doet als u er tijdens de verbouwing onverwacht op stuit.
Waar asbest zit in woningen van vóór 1994
Asbest werd in tientallen bouwproducten verwerkt. In en om woningen komt het vooral voor op de volgende plaatsen:
- Golfplaten op schuren, garages en aanbouwen, en dakleien van asbestcement.
- Dakbeschot en plaatmateriaal onder dakpannen, vooral in woningen uit de jaren zestig en zeventig.
- Vensterbanken van imitatiemarmer en plaatmateriaal onder kozijnen en in borstweringen.
- Beglazingskit en kit rond kozijnen, en lijm onder tegels.
- Vloerzeil en vinyltegels met een asbesthoudende onderlaag, vaak verborgen onder latere vloeren.
- Kachelpijpen, rookgaskanalen en ventilatiekanalen van asbestcement, en isolatiekoord en pakkingen rond kachels, geisers en oude cv-ketels.
- Spouwmuurplaten en brandwerende platen in de spouw, achter de meterkast, rond schoorstenen en onder trappen.
- Plafondplaten, wandplaten in schuren en garages, bloembakken, rioolbuizen en de standleiding.
Twee begrippen helpen om het risico in te schatten. Hechtgebonden asbest zit vast in een dragend materiaal, meestal cement; zolang u het niet bewerkt of breekt, komen er nauwelijks vezels vrij. Niet-hechtgebonden asbest, zoals spuitasbest, isolatiekoord, asbestkarton en sommige vloerzeilen, laat bij aanraking of trilling al vezels los en is veel gevaarlijker. In woningen komt hechtgebonden asbest het meest voor, maar juist bij verbouwen wordt dat materiaal bewerkt, en dan komen de vezels alsnog vrij.
Waarom u asbest niet met zekerheid herkent
Op internet circuleren herkenningstips: een wafelstructuur aan de achterkant van platen, een grijswitte kleur, een productiejaar in het materiaal. Die tips helpen om verdacht materiaal aan te wijzen, maar meer ook niet. Asbestvezels zijn microscopisch klein en zitten verwerkt in een materiaal dat er precies zo uitziet als asbestvrije alternatieven uit dezelfde tijd. Of een plaat, kit of vloer daadwerkelijk asbest bevat, blijkt alleen uit een analyse in een geaccrediteerd laboratorium. Het bouwjaar is een aanwijzing, geen bewijs: ook na het verbod zijn voorraden verwerkt, en in woningen van vóór 1994 is in latere jaren vaak al gedeeltelijk gesaneerd.
Behandel in een woning van vóór 1994 daarom elk verdacht materiaal als asbesthoudend tot het tegendeel is aangetoond. Boor er niet in, breek het niet, schuur het niet en laat ook uw aannemer of stukadoor er niet aan beginnen voordat duidelijk is wat het is. Een goede vakman herkent de verdachte plekken en zal zelf om een inventarisatie vragen voordat hij offreert.
Asbestinventarisatie: wanneer verplicht en door wie
Een asbestinventarisatie is een onderzoek door een gecertificeerd bedrijf dat de woning inspecteert, verdachte materialen bemonstert en laat analyseren, en in een rapport vastlegt waar asbest zit, om welk type het gaat, in welke staat het is en in welke risicoklasse het verwijderen valt. De certificering van inventarisatiebedrijven en saneerders is geregeld in het certificatieschema dat wordt beheerd door Ascert; op ascert.nl controleert u of een bedrijf gecertificeerd is. Alleen een rapport van een gecertificeerd bedrijf wordt door de gemeente en door saneerders geaccepteerd.
De inventarisatie is verplicht wanneer u een woning of bouwwerk van vóór 1994 geheel of gedeeltelijk gaat slopen of verbouwen en daarbij redelijkerwijs asbest kan worden verwacht. Dat geldt dus niet alleen bij het slopen van een schuur, maar ook bij het verwijderen van een plafond, het vervangen van kozijnen met oude kit of het openbreken van een vloer. Het rapport is in die gevallen een vereiste bij de sloopmelding die u bij de gemeente doet. De enige uitzondering vormen de beperkte werkzaamheden die particulieren zelf mogen uitvoeren, waarover hierna meer. De regels staan sinds 2024 in het Besluit bouwwerken leefomgeving onder de Omgevingswet en in het Asbestverwijderingsbesluit; de gemeente houdt toezicht.
Het rapport deelt elke toepassing in een risicoklasse in. Bij risicoklasse 1 komen bij het verwijderen weinig vezels vrij; dat werk mag onder voorwaarden door een deskundig bedrijf zonder volledige afscherming worden gedaan. Bij risicoklasse 2 en 2A komen zoveel vezels vrij dat het verwijderen alleen door een gecertificeerd asbestsaneringsbedrijf mag worden uitgevoerd, in een afgeschermde ruimte onder onderdruk, met persoonlijke beschermingsmiddelen en gevolgd door een eindcontrole door een onafhankelijk laboratorium voordat de ruimte wordt vrijgegeven. De risicoklasse bepaalt dus wie het werk mag doen en hoe, en daarmee ook hoe lang de ruimte onbruikbaar is.
Wat u als particulier zelf mag verwijderen
Voor particulieren maakt de wet een beperkte uitzondering. Zonder inventarisatierapport en zonder gecertificeerd bedrijf mag u in grote lijnen de volgende materialen zelf verwijderen, mits ze van uw eigen woning of bijgebouw komen en u ze in het geheel kunt verwijderen zonder te breken:
- Geschroefde, hechtgebonden asbestcementplaten, zoals golfplaten op een schuur, tot in totaal maximaal 35 vierkante meter. Dakleien vallen hier niet onder.
- Asbesthoudende vloertegels of niet-gelijmd vloerzeil die u in hun geheel kunt verwijderen; het maximum van 35 vierkante meter geldt voor platen, tegels en zeil samen.
- Bepaalde losliggende voorwerpen zoals bloembakken, mits onbeschadigd.
Alles wat gelijmd, gespijkerd of beschadigd is, wat niet-hechtgebonden is of wat de genoemde grens overschrijdt, valt buiten de uitzondering en moet door een gecertificeerd saneerder worden verwijderd. De exacte voorwaarden en oppervlaktegrenzen kunnen per situatie verschillen en de gemeente kan aanvullende eisen stellen; controleer ze op het Omgevingsloket of bij uw gemeente voordat u begint.
Ook bij zelf verwijderen gelden spelregels. U doet vooraf een sloopmelding bij de gemeente via het Omgevingsloket; voor deze particuliere verwijdering geldt een meldtermijn van minimaal één week in plaats van de gebruikelijke vier weken. Draag een wegwerpoverall en een stofmasker van het juiste type, maak de platen nat om stof te binden, schroef ze los zonder te breken en verpak ze direct dubbel in stevig plastic dat u luchtdicht afplakt en voorziet van een asbestlabel. Het verpakte materiaal brengt u naar de milieustraat; veel gemeenten nemen beperkte hoeveelheden kosteloos aan, soms na aanmelding, en stellen verpakkingsmateriaal beschikbaar. Vraag dat vooraf na. Asbest mag nooit bij het grofvuil, in een gewone container of in een puinzak.
Asbest aangetroffen tijdens de verbouwing
Ook met een inventarisatie vooraf kan asbest opduiken op een plek die niet toegankelijk was: achter een voorzetwand, onder een latere vloer, in een dichtgemetselde schouw. Handel dan als volgt:
- Leg het werk stil. Stop direct met zagen, boren, breken of slijpen. Zet ventilatie en bouwdrogers uit en sluit de ruimte af.
- Raak het materiaal niet verder aan en probeer het niet zelf op te ruimen. Veeg of stofzuig niet met een gewone stofzuiger; die blaast vezels de woning in. Doe stoffige kleding uit en was uzelf.
- Laat het materiaal onderzoeken door een gecertificeerd inventarisatiebedrijf. Bij het vermoeden dat er al vezels zijn vrijgekomen, kan een luchtmeting nodig zijn voordat de ruimte weer wordt gebruikt.
- Schakel een gecertificeerd saneerder in voor verwijdering in risicoklasse 2 of 2A, inclusief eindcontrole. Pas daarna hervat de aannemer het werk.
- Leg het vast. Noteer wat er is gebeurd, maak foto's en bewaar het inventarisatie- en vrijgaverapport bij de woningpapieren. Bij verkoop heeft u een mededelingsplicht over bekende asbesttoepassingen.
Spreek vooraf met uw aannemer af hoe hij met een asbestvondst omgaat en wie de gevolgen van stilstand draagt; neem dat op in de overeenkomst. Een vakman die in een woning van vóór 1994 een verdacht materiaal niet laat onderzoeken maar gewoon doorwerkt, brengt u, zijn eigen mensen en de buren in gevaar en overtreedt de arbeidsomstandighedenregels. Wat verder vooraf geregeld moet zijn bij sloop en constructieve ingrepen, leest u in Dragende muur verwijderen: regels, risico's en stappenplan en Wanneer heeft u een vergunning nodig voor een verbouwing.
Het gezondheidsrisico in proportie
Asbestvezels die worden ingeademd kunnen tientallen jaren later asbestose, longkanker of mesothelioom veroorzaken. Dat is de reden voor de strenge regels, en de reden dat u de materialen hierboven niet zelf moet bewerken. Tegelijk is het goed om het risico in verhouding te zien. Het gevaar hangt af van de hoeveelheid vezels en de duur van de blootstelling. Mensen die ziek zijn geworden, hebben in de regel jarenlang beroepsmatig met asbest gewerkt. Eén keer in een ruimte zijn geweest waar een asbestplaat is gebroken, geeft een klein extra risico, geen zekerheid op ziekte. Asbest dat onbeschadigd en onaangeroerd in uw woning zit, in een dakbeschot of een vensterbank, hoeft u niet acuut te laten verwijderen; het risico ontstaat bij bewerken en bij verwering, zoals bij oude golfplaten die vezels afgeven aan het regenwater en de bodem eronder.
Heeft u na een incident vragen over blootstelling, dan kunt u terecht bij de GGD in uw regio, die hiervoor medisch-milieukundige adviseurs heeft. Het RIVM en Milieu Centraal publiceren onafhankelijke informatie over de risico's en de omgang met asbest in en om het huis.
Bent u aan het plannen? Laat bij een woning van vóór 1994 de inventarisatie uitvoeren voordat u offertes aanvraagt, zodat aannemers weten waar zij rekening mee moeten houden. Op VerbouwPro plaatst u uw klus kosteloos en reageren vakmensen uit uw regio met een geverifieerd profiel en reviews: een dakdekker voor het vervangen van een asbestdak na sanering, een aannemer voor de verbouwing erna. Vermeld in uw klusomschrijving het bouwjaar van de woning en of er een inventarisatierapport is.